Efficiëntie en verduurzaming

Van Europese richtlijn naar Nederlandse praktijk: zo komt beleid voor de energietransitie tot stand

Europa heeft een helder doel: in 2050 het eerste klimaatneutrale continent ter wereld zijn. Om dat te bereiken worden Europese richtlijnen vertaald naar nationale wetgeving en beleid. Dat is een intensief proces met veel stakeholders, waarvoor binnen de Rijksoverheid veel werk wordt verzet. Arie Jo van Buuren, adviseur bij AT Osborne, werkte anderhalf jaar bij het ministerie van Economische Zaken en Klimaat aan de implementatie van de Europese Energy Efficiency Directive (EED).

De Energy Efficiency Directive is onderdeel van de Europese Green Deal en het zogenoemde Fit for 55-pakket. Daarmee wil Europa in 2030 de uitstoot van broeikasgassen met 55 procent hebben verminderd. Voor Nederland betekent dat, naast een nationaal doel van energiebesparing, onder meer dat overheidsorganisaties hun energiegebruik beter moeten monitoren en actief maatregelen moeten nemen om energie te besparen.

Overheidsinstanties

“Zo’n Europese richtlijn lijkt op papier soms vrij abstract”, vertelt Arie Jo. “Maar uiteindelijk moet je hem vertalen naar concrete wetgeving en maatregelen die in Nederland ook echt uitvoerbaar zijn. Mijn opdracht richtte zich specifiek op overheidsinstanties. Dit zijn bijvoorbeeld ministeries, provincies, gemeenten en waterschappen, maar ook organisaties die hierdoor bestuurd en gefinancierd worden. De kern is dat zij inzicht krijgen in hun energiegebruik en maatregelen nemen om dat gebruik terug te dringen.”

Die maatregelen kunnen bijvoorbeeld betrekking hebben op:
• het energiezuiniger maken van gebouwen
• efficiënter gebruik van installaties
• de verduurzaming van vervoer en processen

Van Europese tekst naar Nederlandse wet

De implementatie van een Europese richtlijn is volgens Arie Jo een langdurig proces. De tekst uit Brussel moet worden vertaald naar Nederlandse wetgeving en beleidsinstrumenten. Het eindproduct is uiteindelijk wetgeving met energiebesparing als resultaat.

Arie Jo: “Daarvoor werk je aan wetsvoorstellen, een algemene maatregel van bestuur en beleidsmatige uitwerkingen. Die doorlopen vervolgens verschillende stappen: eerst intern binnen het ministerie, daarna met andere departementen en stakeholders, gevolgd door de Raad van State en uiteindelijk de behandeling in de Tweede en Eerste Kamer.”

Dat bestuurlijke proces is volgens hem typisch voor Nederland. “We hebben een systeem met veel checks and balances. Dat maakt het soms traag, maar ook zorgvuldig. Juist daardoor wordt goed gekeken of beleid uitvoerbaar en proportioneel is.”

‘Een Europese richtlijn moet uiteindelijk landen in de Nederlandse praktijk’

Samenwerking organiseren

Hoewel de implementatie uiteindelijk resulteert in wetsteksten, lag de grootste uitdaging voor Arie Jo op

een ander vlak: het organiseren van samenwerking. “Het belangrijkste onderdeel van mijn rol was stakeholdermanagement”, vertelt hij. “Je moet ervoor zorgen dat alle partijen die met de richtlijn te maken krijgen op tijd betrokken zijn en hun input kunnen leveren.”

Dat betekende intensief overleg met onder meer:
• koepelorganisaties zoals VNG, IPO en Unie van Waterschappen
• uitvoeringsorganisaties zoals RVO en het Rijksvastgoedbedrijf
• verschillende ministeries

Arie Jo: “Je wilt voorkomen dat er beleid wordt gemaakt dat later in de praktijk niet uitvoerbaar blijkt. Daarom hebben we voortdurend input opgehaald bij organisaties die uiteindelijk met de regels moeten werken.”

Balanceren tussen ambitie en uitvoerbaarheid

Dat proces verliep niet altijd zonder discussie. Nieuwe verplichtingen kunnen immers ook extra werk betekenen voor organisaties. Arie Jo: “Neem bijvoorbeeld de jaarlijkse rapportage over energiegebruik. Voor gemeenten kan dat voelen als een extra taak boven op een al volle agenda.”

Juist daar lag volgens hem de kern van het werk. “Je moet ervoor zorgen dat iedereen het gezamenlijke doel blijft zien. Uiteindelijk gaat het erom dat we energie besparen en het energiesysteem versterken. Daarbij hoort ook dat je goed aansluit bij bestaande processen om extra werk te voorkomen.”

Van beleid naar uitvoering

Na anderhalf jaar werk ligt de implementatie van de richtlijn inmiddels bij de Tweede Kamer. Daarmee is een belangrijke stap gezet in het proces. “Toen ik vertrok, waren de belangrijkste besluiten genomen en was de regelgeving naar de Kamer gestuurd”, vertelt Arie Jo.

Een bijzonder moment was volgens hem de presentatie van het nieuwe beleid aan de doelgroep zelf:
“We hebben het traject afgesloten met presentaties voor provincies, waterschappen en andere overheidsorganisaties. Dan zie je waar je het uiteindelijk voor doet.”

Onderdeel van het grotere systeem

Energiebesparing heeft volgens Arie Jo een bredere betekenis dan alleen het verlagen van energiekosten. “Het draagt ook bij aan het functioneren van het energiesysteem als geheel. Minder energiegebruik betekent bijvoorbeeld ook minder druk op het elektriciteitsnet. En het helpt om minder afhankelijk te zijn van energie uit het buitenland.”

'Veel mensen zien alleen het eindresultaat van beleid. Maar daar gaat een lang proces aan vooraf.'

Beleidsvorming in de praktijk

Dit project laat goed zien hoe beleidsvorming in de praktijk werkt. Arie Jo: “Veel mensen zien alleen het eindresultaat van beleid. Maar daar gaat een lang proces aan vooraf. Van Europese richtlijn tot nationale wetgeving en van overleg met stakeholders tot besluitvorming in Den Haag.”

“Juist in dat proces kunnen wij als managers en adviseurs het verschil maken. Onze rol is om de inhoud goed te laten aansluiten op de praktijk, overzicht te houden, partijen bij elkaar te brengen en ervoor te zorgen dat het proces blijft doorlopen. Zodat beleid uiteindelijk ook daadwerkelijk uitvoerbaar wordt.”

Zelf aan de slag?

De energietransitie vraagt om nieuwe vormen van samenwerking tussen overheden, organisaties en beleidsmakers. Bij AT Osborne ondersteunen we opdrachtgevers bij complexe vraagstukken op het snijvlak van beleid, bestuur en uitvoering – van Europese richtlijnen tot concrete implementatie in Nederland. Wil je weten wat dat voor jouw organisatie kan betekenen? Dan denken we graag mee.